APSTRAKT: Portugalski književnik Žoze Saramago (1922–2010) pisao je i govorio o ratovima devedesetih na prostoru SFR Jugoslavije, od svojih dnevničkih beležaka do javnih istupa. Ovaj članak prati Saramagove zapise o ratu u Bosni i Hercegovini u dnevnicima Sveske sa Lansarotea, njegova razmišljanja o budućnosti Portugalije spram sudbine Jugoslavije, pojavljivanje njegovih dela na južnoslovenskim jezicima i osvrće se na njegov intervju za list Politika. Takođe, posebna pažnja je posvećena stavovima prema NATO bombardovanju SR Jugoslavije i Slobodanu Miloševiću, koje je ovaj izrazito levo orijentisani i angažovani intelektualac iznosio kao aktuelni laureat Nobelove nagrade za književnost.

KLjUČNE REČI: Žoze Saramago, rat, Jugoslavija, NATO bombardovanje, Slobodan Milošević

REZIME: Središnji predmet ovog članka su pisane i usmene reakcije Žozea Saramaga (1922–2010), portugalskog književnika i angažovanog intelektualca leve orijentacije, na ratove vođene na prostoru SFR Jugoslavije tokom devedesetih godina 20. veka. Poglavlje „Dnevnički zapisi o Ratu u Bosni i Hercegovini” svoju građu crpi iz Svezaka sa Lansarotea. U tim objavljenim dnevnicima, Saramago od 1993. do 1995. godine beleži, između ostaloga, svoje pesimističke refleksije podstaknute tim ratom i njegovim posledicama, kritikuje evropsku politiku i piše o jednom verbalnom incidentu na Kongresu Međunarodnog PEN kluba, održanog u Santjago de Komposteli, u kome su učestvovali pisci koji pripadaju trima zaraćenim narodima u tom sukobu, kao i o svom učešću na jednoj tribini o Sarajevu, organizovanoj u Društvu lepih umetnosti (Círculo de Bellas Artes) u Madridu. U poglavlju „Iberija i Jugoslavija” se dovode u vezu Saramagovo uverenje o potrebi bližeg povezivanja Portugalije i Španije – što je jedan od motiva romana Kameni splav – i iskustvo i sudbina jugoslovenske države, o čemu je takođe govorio. Poglavlje „Saramago kod nas” prati početak prevođenja i objavljivanja njegovih dela, prevashodno romana, na južnoslovenske jezike i usredsređuje se na njegov intervju za dnevni list Politika 1998. godine, u kome govori i o književnostima malih naroda i mogućem razlogu relativnog kašnjenja pojave njegovih dela na srpskom jeziku. Napokon, „NATO bombardovanje i Slobodan Milošević” analiza je Saramagovog negativnog stava prema događaju iz proleća 1999. na koji naslov tog poglavlja referiše. Preciznije rečeno, kao tada aktuelni dobitnik Nobelove nagrade za književnost, ovaj višedecenijski član Portugalske komunističke partije (Partido Comunista Português) (PCP) izneo je kritike i na račun Slobodana Miloševića i na račun Evropske unije i, u duhu antiamerikanizma, NATO-a, što je očito iz njegovih izjava prilikom učešća na 16. Galicijskoj nedelji filozofije u Pontevedri aprila iste godine, kao i njegovog potonjeg intervjua datog za Limanite.