APSTRAKT: U radu se predstavlja sastav, ciljevi i rad Komisije za pomoć u naučnim istraživanjima (KPNI) koja je delovala od 1952. do 1955. Komisija se bavila organizacijom, finansiranjem i koordinacijom naučnih istraživanja u Jugoslaviji, prevashodno geoloških i rudarskih istraživanja u potrazi za rudom urana, i radom instituta za nuklearna istraživanja koji su osnovani krajem 40-ih i početkom 50-ih godina 20. veka (Institut za fiziku „Boris Kidrič” u Vinči, Fizikalni institut „Jožef Stefan” u Ljubljani i Institut „Ruđer Bošković” u Zagrebu). Delovanje Komisije se posmatra u okviru razvoja jugoslovenskog nuklearnog projekta i spoljnih i unutrašnjih faktora koji su uticali na njega. Aprila 1955. ingerencije Komisije su prešle na novoformiranu Saveznu komisiju za nuklearnu energiju (SKNE) koja se u narednom periodu bavila pomenutim pitanjima. Rad je nastao na osnovu arhivske građe KPNI koja se čuva u Arhivu Jugoslavije i podataka iz drugih arhivskih fondova Arhiva Jugoslavije, građe Fizikalnog instituta „Jožef Stefan” u Arhivu Republike Slovenije u Ljubljani, Arhive Instituta „Ruđer Bošković” u Zagrebu i relevantne literature.

KLjUČNE REČI: Jugoslavija, nuklearna istraživanja, uran, reaktor, nuklearni instituti, Komisija za pomoć u naučnim istraživanjima

REZIME: Komisija za pomoć u naučnim istraživanjima osnovana je 1952. godine u okviru Predsedništva Federativne Narodne Republike Jugoslavije, a 1953. godine preneta je u Savezno izvršno veće. Bila je uključena u organizaciju, finansiranje i koordinaciju naučnih istraživanja u Jugoslaviji, pre svega u geološka i rudarska istraživanja rude uranijuma, kao i u rad nuklearnih instituta koji su osnovani u Jugoslaviji krajem 1940-ih i početkom 1950-ih godina 20. veka (Institut za fiziku „Boris Kidrič” u Vinči, Fizikalni institut „Jožef Stefan” u Ljubljani i Institut „Ruđer Bošković” u Zagrebu). Predsednik Komisije u početku je bio Boris Kidrič, a od jula 1953. godine Svetozar Vukmanović Tempo. Sekretar je bio Slobodan Nakićenović, a članovi su bili Pavle Savić, Ivan Supek, Anton Peterlin, Robert Žane Valen, Ivan Gošnjak, Jovo Kapičić, Dragiša Ivanović i Stevan Dedijer. Organi Uprave državne bezbednosti imali su važnu ulogu u radu Komisije. Aktivnost Komisije odvijala se kroz deset sednica od jula 1952. do januara 1955. godine, kao i putem prepiske sa institutima, državnim i vojnim organima, te privrednim preduzećima i organizacijama. Glavni cilj Komisije bio je razvoj nuklearnih istraživanja i izgradnja prvog jugoslovenskog reaktora. Glavne aktivnosti bile su usmerene na tip, izgradnju i cenu reaktora, kao i na proizvodnju ili nabavku grafita ili teške vode kao moderatora za reaktor. Najveći napor uložen je u geološka i rudarska istraživanja nuklearnih sirovina. Komisija je takođe bila zadužena za međunarodnu saradnju, nabavku opreme, putovanja stručnjaka u inostranstvo i dolazak stranih stručnjaka. Rad Komisije bio je deo ambicioznog jugoslovenskog nuklearnog programa tokom prve polovine 1950-ih godina. To je bio period formulisanja ciljeva, lutanja i nesuglasica, nedostatka saradnje i pokušaja prilagođavanja unutrašnjim i spoljnopolitičkim okolnostima. U kontekstu međunarodnih promena tokom Hladnog rata (pokretanje programa Atomi za mir, jačanje međunarodne saradnje u oblasti nuklearne energije, tehnološko nadmetanje velikih sila, balansiranje Jugoslavije između dva bloka i sl.), u aprilu 1955. godine nadležnosti Komisije su centralizovane i prenete na novoosnovanu Saveznu komisiju za nuklearnu energiju, koja je u narednom periodu preuzela koordinaciju i usmeravanje nuklearnih istraživanja.