APSTRAKT: Islam na Balkanu predstavlja najvažnije imperijalno nasleđe Osmanskog carstva. Kod muslimana, za razliku od hrišćana, primetno je kašnjenje u izgradnji nacionalnog identiteta. Prvi značajniji oblici formiranja zajedničke etničke svesti i nacionalizacije usledili su u kontaktu sa administracijom hrišćanskih zemalja. Pomenutu logiku sledila je i mala muslimanska zajednica iz jugozapadne Srbije. U samom početku, taj identitet je karakterisalo praktikovanje religije i verskih principa islama, kao i zaštita njegovog nasleđa, da bi u kasnijem vremenskom periodu, usled sekularizacije, taj identitet poprimio karakter isticanja kulturnog nasleđa, običaja i obrazaca ponašanja stvorenih u prethodnom periodu. U radu je predstavljen i analiziran proces razvoja i formiranja etnonacionalne svesti muslimana jugozapadne Srbije kroz proces dugog trajanja.

KLjUČNE REČI: modernost, etnicitet, nacionalnost, muslimani, Bošnjaci, Sandžak, Raška oblast

REZIME: U radu je predstavljen i analiziran proces razvoja i formiranja etnonacionalne svesti muslimana jugozapadne Srbije kroz proces dugog trajanja (longue durée). Islam na Balkanu predstavlja najznačajnije carsko nasleđe Osmanskog carstva. Pojavom islama na prostoru jugozapadne Srbije otpočeo je i proces etničke diferencijacije. Nakon sloma Osmanskog carstva muslimani jugozapadne Srbije našli su se pod upravom hrišćanske Srbije, a potom i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije Jugoslavije. Institucionalni okvir kraljevine omogućio je očuvanje, dalje snaženje i razvijanje specifičnosti identiteta lokalnih muslimana. U tom smislu gradila se svest o potrebi očuvanja islama, vezanosti za ove prostore i „srpstvo kao drugo” u identitetskom određenju. Time su stvoreni početni obrisi kolektivnog identiteta koji je, usled zajedničke sudbine i istorijskog iskustva, učvršćen tokom Drugog svetskog rata. Institucionalni okvir socijalističke Jugoslavije omogućio je dalje sazrevanje identiteta. Sekularizacija, kao posledica marksističke ideologije, imala je značajnu ulogu u tome da identitet preraste iz verske u nacionalnu grupu. Prisutna fluidnost u nacionalnom određenju do početka osamdesetih godina prevaziđena je. Ključna transformacija u etnonacionalnom određenju desila se devedesetih godina. Nacionalna svest građena je na premisi negiranja srpskog porekla, isticanju i preuveličavanju svoje obespravljenosti, kako od države, tako i komunističke partije, i stradanju u prethodnim ratovima. Povezivanje sa bosanskohercegovačkim muslimanima iskazano je u promeni nacionalnog imena u Bošnjak. Do popisa iz 2002. godine nacionalno ime Bošnjak gotovo je u potpunosti prihvaćeno. Danas su Bošnjaci integrisani u državne institucije Republike Srbije i nesmetano, naglašeno i bez problema iskazuju svoj identitet.