APSTRAKT: Zaoštravanje sovjetsko-jugoslovenskog sukoba ostavilo je dubok trag i na južnoslovenske manjine u Mađarskoj. Državni organi bezbednosti i organi reda uopšteno su ih smatrali nepouzdanima i označavali kao „Titovu petu kolonu“. Državna uprava za zaštitu (Államvédelmi Hatóság – ÁVH) započela je pojačan nadzor nad selima u Bačkom trouglu i nad Južnim Slovenima koji su tamo živeli. Oni su tretirani kao nepouzdani elementi i polazilo se od pretpostavke da će, zbog svoje etničke pripadnosti, svi podržavati Jugoslaviju i jugoslovensko rukovodstvo u sukobu. Međutim, njihovi odnosi sa AVH-om bili su znatno složeniji. Ovaj članak osvetljava pojedine aspekte tog složenog odnosa u takozvanom pograničnom području Bačkog trougla, koje je iz perspektive državne bezbednosti imalo prvorazredni značaj. Na osnovu mađarske arhivske građe, rad nastoji da otkrije kriterijume na osnovu kojih su ovdašnji Južni Sloveni regrutovani, kao i zadatke za koje su bili angažovani. Potom se analiziraju sudski procesi vođeni protiv Južnih Slovena. Posebna pažnja posvećena je i etničkim Mađarima koji su se iz Jugoslavije preselili u Mađarsku u poslednjim godinama Drugog svetskog rata ili neposredno nakon njegovog završetka. Kako su poticali iz Jugoslavije, i oni su, poput Južnih Slovena, u očima Državne uprave za zaštitu smatrani nepouzdanima. Rad se ukratko osvrće i na njihovu sudbinu nakon 1953. godine.

KLjUČNE REČI: južnoslovenske manjine u Mađarskoj, Bački trougao, manjine i državna bezbednost, sovjetsko-jugoslovenski sukob, mađarsko-jugoslovenski odnosi

REZIME: Kako se sovjetsko-jugoslovenski sukob razvijao, a mađarsko-jugoslovenski odnosi počeli da se pogoršavaju, Državna uprava za zaštitu (Államvédelmi Hatóság – ÁVH) započela je pojačan nadzor nad selima u Bačkom trouglu i nad Južnim Slovenima koji su tamo živeli. Oni su smatrani nepouzdanim elementima i polazilo se od pretpostavke da će, zbog svoje etničke pripadnosti, svi podržavati Jugoslaviju i jugoslovensko rukovodstvo u tom sukobu. Međutim, njihovi odnosi sa AVH-om bili su znatno složeniji. AVH ih nije samo pažljivo nadzirala, već je među njima regrutovala i doušnike, špijune i agente. Iako nije moguće stvoriti potpunu sliku o tome koliko je ljudi bilo angažovano u svojstvu obaveštajnih saradnika, doušnika ili agenata, niti koliko su efikasno obavljali svoje zadatke, primeri navedeni u ovom radu pokazuju da su posedovali različite karakteristike koje su ih činile pogodnim za špijuniranje u lokalnom okruženju ili za izvršavanje zadataka na jugoslovenskoj teritoriji. Svakako je bila prednost ako je neko bio južnoslovenske nacionalnosti ili je poticao iz Vojvodine, ako je znao srpskohrvatski jezik i imao veze među južnoslovenskim manjinama ili među iseljenicima iz Jugoslavije, ako je posedovao zemlju u blizini granice, bio poznat u zajednici ili uživao ugled među lokalnim stanovništvom. Radi zastrašivanja lokalnih zajednica, AVH je hapsila, internirala i osuđivala Južne Slovene na dugogodišnje zatvorske kazne, naročito u slučajevima kada su bili učitelji u manjinskim osnovnim školama ili članovi i lokalni funkcioneri Mađarske komunističke partije i Demokratskog saveza južnih Slovena u Mađarskoj. AVH je takođe nastojala da ove procese poveže sa Rajkovim procesom ili sa ličnostima poznatim na nacionalnom nivou. AVH je bila sumnjičava i prema etničkim Mađarima koji su poticali iz Vojvodine. I njih je regrutovala kao špijune i doušnike. Kao i Južni Sloveni, i oni su bili označavani kao „Titova peta kolona“. Njihova rehabilitacija bila je dugotrajna i u mnogim slučajevima njihovi predmeti su razmatrani tek nakon gušenja revolucije 1956. godine, u vreme Kadarove ere, iako su izvori o daljem toku njihovih života veoma oskudni. Vremenom čak ni organi unutrašnje bezbednosti više nisu smatrali važnim da prate njihov svakodnevni život. Njihovi životi su se, iz vrtloga istorije, vratili u okvire privatne sfere.