APSTRAKT: Ovaj članak bavi se promenama u stavovima vodećih jugoslovenskih komunista o konceptu istorijskog kompromisa koji su definisali italijanski komunisti u periodu 1972–1980. godine. Tekst je nastao sa ciljem da dovede ove promene stavova, koje su bile u vezi sa dubokim unutrašnjim promenama partijske ideologije Saveza komunista Jugoslavije, u vezu sa postepenim napuštanjem onih politika koje je jugoslovenska partija ustanovila sa ciljem da utiče na razvoj saradnje Komunističke partije Italije i Hrišćanske demokratije. Kako bi se ove promene postavile u odgovarajući istorijski i društveni kontekst, ovaj članak oslanja se na upoređivanje rezultata arhivskog istraživanja sa rezultatima istraživanja koja čine deo korišćenog skupa relevantne naučne literature iz različitih oblasti društvenih i humanističkih nauka.

KLjUČNE REČI: Istorijski kompromis, Savez komunista Jugoslavije, Komunistička partija Italije, Josip Broz Tito, Enriko Berlinguer

REZIME: Stavovi jugoslovenskih komunista o saradnji Komunističke partije Italije sa Hrišćanskom demokratijom radikalno su se promenili u istorijskom periodu 1972–1980. godine. Istovremeno, menjali su se i podrazumevani okviri značenja samog pojma istorijskog kompromisa, koji je bio centralni koncept u planovima o saradnji italijanskih komunista i demohrišćana. Suočavanje sa posledicama druge političke krize, kao i sa novim društvenim i kulturnim fenomenima kasnih šezdesetih i ranih sedamdesetih godina, menjalo je političke pozicije dveju najvećih političkih partija u Italiji, kao i njihove stavove o mogućnostima postizanja ili proširivanja kompromisa. U isto vreme, došlo je do značajnih promena same partijske ideologije Saveza komunista Jugoslavije. Ove ideološke promene mogle su, uz brojne druge faktore, doprineti promeni dominantnih percepcija jugoslovenskih komunista o programima istorijskog kompromisa i vlastitom učešću u njihovoj realizaciji. Jugoslovenska partija, koja je početkom decenije bila spremna da definiše programe finansijske pomoći kako bi pokušala da utiče na razvoj odnosa političkih faktora u Italiji, krajem iste decenije gotovo u potpunosti napušta ovakve pokušaje i, u izvesnoj meri, interesovanje za ishod političke krize u Italiji. Istovremeno, jugoslovenski komunisti razvili su kritičke stavove prema samoj ideji o saradnji italijanskih komunista sa partijama umerene levice ili desnice u Zapadnoj Evropi, i umesto toga pokušavali da igraju ulogu posrednika pri ponovnom zbližavanju italijanskih komunista sa vladajućim partijama Istočnog bloka.