Apstrakt: U radu su predstavljene teorijsko-metodološke koncepcije Đorđa Stankovića u kontekstu razvoja i modernizacije srpske i jugoslovenske istoriografije krajem 20. i na početku 21. veka. U fokusu istraživanja bili su: Stankovićevo razumevanje epistemoloških osnova istorijske nauke i njenih društvenih funkcija, njegov program „nove istorije“ i dosledna borba za dekonstrukciju istorijskih stereotipa i afirmaciju racionalnih, naučnih znanja. 

Ključne reči: Đorđe Stanković, teorija istorije, metodologija istorijskih nauka, jugoslovenska istoriografija, srpska istoriografija, „nova istorija“, socijalna istorija

Rezime: Tokom poslednjih decenija 20. i prve decenije 21. veka Đorđe Stanković je bio jedan od retkih istoričara u svojoj generaciji, koji su se predano bavili teorijom i metodologijom istorijske nauke. Polazeći od koncepta „nove istorije“, koji je tokom 60-ih i 70-ih obeležio glavne pravce razvoja svetske istoriografije, Stanković se opredelio za socijalnu istoriju koja, služeći se teorijsko-metodološkim konceptima društvenih nauka, prevazilazi inherentne nedostatke tradicionalne političke istorije i omogućava približavanje idealu – „totalnoj istoriji“. Svojim široko zasnovanim programom „nove istorije“ bitno je doprineo teorijsko-metodološkom razvoju srpske istoriografije, njenoj tematskoj pluralizaciji, konstituisanju dugo neopravdano zapostavljene socijalne istorije i njenih subdisciplina poput kvantitativne i demografske, istorije svakodnevnog (privatnog) života, te rodne istorije. Čvrsto verujući u emancipatorsku moć naučnog (istorijskog) saznanja, smatrao je da dekonstrukcija stereotipnih predstava o prošlosti predstavlja najvažniju funkciju istorijske nauke kojom ona doprinosi oslobađanju čoveka i stvaranju humanijeg i pravednijeg društva. Upravo stoga, tokom razdoblja društvene i političke krize, podstaknut raspadom socijalističke Jugoslavije, praćenim širenjem istorijskih stereotipa i snaženjem paraistoriografije u javnom diskursu, Stanković je uporno ukazivao da je obezbeđivanje racionalnih znanja o prošlosti prvi i najvažniji cilj istorijske nauke. U pomenutom kontekstu valja razumeti i njegovo zagovaranje teorijsko-metodološkog razvoja naučne istoriografije, kako bi ona, obimom i obuhvatnošću saznanja, analitičnošću i iznijansiranim interpretacijama, mogla da odgovori svojoj prevashodnoj društvenoj ulozi. Đorđe Stanković je programom „nove istorije“ odigrao jednu od ključnih uloga u procesu modernizacije srpske istoriografije od sredine osamdesetih godina 20. i na početku 21. stoleća. Ova činjenica ga, već sama po sebi, čini jednom od najznačajnijih ličnosti srpske istoriografije u tom razdoblju. Osim što je svojim teorijskim radovima umnogome unapredio (nacionalnu) istorijsku kulturu, svojim istoriografskim delom je dao trajan podsticaj kako za kritičko vrednovanje srpske i jugoslovenske istoriografske baštine tako i za neophodno snaženje samorefleksivnosti istorijske nauke. Stoga naučni opus Đorđa Stankovića ne samo da predstavlja dragoceno nasleđe u srpskoj istoriografiji već pruža i siguran putokaz budućim generacijama istoričara u organizovanom „dijalogu prošlosti i sadašnjosti“.