Apstrakt: Percepcija Italiani brava gente („Italijani dobar narod”) odnosno uvjerenje da su Italijani prirodno dobri ljudi, nastala je poređenjem italijanskih i njemačkih vojnika tokom Drugog svjetskog rata. Mnogi istoričari ovu predstavu osporavaju ukazujući na italijanske ratne zločine. U tom okviru, italijanska reakcija na ustaško nasilje nad Srbima i dalje je predmet suprotnih tumačenja. Ovaj rad teži da doprinese pomenutim akademskim debatama, preispitujući italijansku ulogu u jednom konkretnom i do sada nedovoljno istraženom kontekstu, odnosno u Mostaru i okolini tokom 1941. godine. Članak sadrži primjere italijanskog spasavanja Srba i Jevreja, ekshumacije žrtava, otvaranja prethodno zatvorenih srpskih crkava, uz analizu italijanske politike na ovom prostoru.

Ključne riječi: Italiani brava gente, NDH, ustaše, Hercegovina, Mostar, Trebinje, Nevesinje, Bileća

Rezime: Percepcija Italiani brava gente („Italijani dobar narod”) označava uvjerenje da su Italijani prirodno dobri i humani ljudi, nastalo prvenstveno iz poređenja italijanskih i njemačkih vojnika tokom Drugog svjetskog rata. Mnogi istoričari ovu predstavu dovode u pitanje ukazujući na italijanske ratne zločine, kako na drugim ratištima, tako i na Balkanu. U okviru ove šire debate postoje suprotstavljena tumačenja italijanske reakcije na ustaško nasilje nad Srbima. Ovaj rad ima za cilj da doprinese pomenutim akademskim debatama, preispitujući italijansku ulogu u jednom konkretnom i do sada nedovoljno istraženom kontekstu, odnosno u Hercegovini tokom 1941. godine. Nasilje nad hercegovačkim Srbima počelo je odmah po osnivanju Nezavisne Države Hrvatske. Među raznim načinima likvidacija i ubijanja, metoda bacanja prethodno izmučenih ljudi u jame, bila je veoma zastupljena. Italijanske vlasti zaustavile su talase pokolja, preuzevši kontrolu nad takozvanom Drugom, a potom i Trećom zonom, koje su obuhvatale današnju Hercegovinu. Zabilježeni su i italijansko-hrvatski sukobi i sporovi zbog italijanske zaštite Srba. Osim što su suzile prostor za ustaško nasilje, italijanske vlasti su vršile ekshumaciju žrtava u mnogim hercegovačkim mjestima, objelodanivši i osudivši ustaške zločine. Osim toga, uprkos protestu hrvatskih vlasti, Italijani su obezbijedili otvaranje prethodno zatvorenih pravoslavnih crkava. Pozivajući odbjeglo srpsko stanovništvo da se vrati svojim kućama i položi oružje, italijanske vlasti su im garantovale bezbjednost, oduzetu imovinu i službu koju su prethodno obavljali. Mada je italijanska reokupacija Hercegovine bila uslovljena nizom strateških, političkih, ali i humanitarnih faktora, ovaj italijanski potez spasio je brojne srpske i jevrejske živote u Mostaru i okolini. Stoga u ovom specifičnom kontekstu, slika Italijana kao „dobrog naroda” nije proizvod poslijeratnog mita, već je zasnovana na konkretnim iskustvima ljudi čiji su životi bili sapaseni zbog italijanskog djelovanja.