Apstrakt: Prisilni smeštaj za jevrejske izbeglice bio je institucija internacije koorganizovana između državnih organa Kraljevine Jugoslavije i jevrejskih ustanova zarad zbrinjavanja sve većeg broja jevrejskih izbeglica koje su pristizale u zemlju od proleća 1940. do okupacije zemlje od strane sila Osovine u aprilu 1941. godine. Ovaj članak posmatra prisilni smeštaj u širem kontekstu prakse internacije za političke protivnike i druge nepoželjne grupe u Kraljevini Jugoslavi ji. Članak prvo daje osvrt na razvoj politike prema jevrejskim izbeglicama u jugoslovenskoj državi u toku celog međuratnog perioda, a zatim se, na osnovu izvora Saveza jevrejskih opšti na Jugoslavije i Kabineta bana Banovine Hrvatske fokusira na primere prisilnog smeštaja i njegovo funkcionisanje.

Ključne reči: prisilni smeštaj, jevrejske izbeglice, Banovina Hrvatska, internacija, Kraljevina Jugoslavija

Rezime: Ovaj članak analizira instituciju prisilnog smeštaja za jevrejske izbeglice u Kraljevini Jugoslaviji od proleća 1940. do okupacije zemlje u aprilu 1941. godine. Polazi od teze da prisilni smeštaj nije predstavljao samo humanitarnu meru zbrinjavanja izbeglica već specifičan oblik internacije koji je proizašao iz šireg sistema političke kontrole i administrativnog isključivanja pojedinaca i grupa smatranih problematičnim u međuratnoj Jugoslaviji. U radu se najpre prati razvoj politike Kraljevine Jugoslavije prema jevrejskim izbeglicama i Jevrejima bez državljanstva tokom celog međuratnog perioda. Porast broja izbeglica usled nacističkih progona, restriktivno zakonodavstvo o državljanstvu, stroža kontrola granica i sve intenzivniji administrativni nadzor doveli su do toga da se i izbeglice i brojni dugogodišnji jevrejski rezidenti bez jugoslovenskog državljanstva nađu u sve nesigurnijem pravnom položaju. U tom kontekstu, članak analizira nastanak i funkcionisanje prisilnog smeštaja, koji su zajednički organizovali državni organi i jevrejske ustanove. Izbeglice su upućivane u manja mesta i banje, pretežno na području Banovine Hrvatske, gde su živele pod policijskim nadzorom i nisu mogle da napuste mesto boravka bez odobrenja vlasti. Na osnovu arhivske građe Banovine Hrvatske i Saveza jevrejskih opština Jugoslavije rekonstruišu se pregovori o uspostavljanju ove institucije i njeno svakodnevno funkcionisanje. Smeštajući prisilni smeštaj u širi evropski kontekst političke internacije, članak pokazuje da je Kraljevina Jugoslavija postojeći mehanizam namenjen političkim protivnicima prilagodila kontroli jevrejskih izbeglica, čime su mere uvedene kao izuzetak postepe no postale deo uobičajene državne prakse.